Nieuws

Blijf op de hoogte van ons onderzoek, projecten en gastcolleges.

Ontsnappen uit het regeldoolhof

14 jun.

Sociaal bestek brengt deze maand een thema-nummer uit: Ont-bureaucratiseren. Daarin mag Stichting Kafkabrigade natuurlijk niet ontbreken. Ontsnappen uit een Kafkaësk regelwoud, begint met het begrijpen van de eigen logica in dat bos.

Ontsnappen uit het regeldoolhof

ICT heeft de bureaucratie volledig van karakter verandert. Waar eerst de regels en procedures mensen soms klem zetten, scheppen nu registraties, ICT en gegevensuitwisseling een eigen logica. Een logica met disciplinerende mechanismen als gevolg. Niet alleen voor burgers, ook voor professionals zelf. Waren ooit ambtenaren de baas over eigen regels, nu zitten ook professionals, beleidsambtenaren en publieke managers vast in systemen die ook voor hen niet te wijzigen zijn. Hoe dat werkt, maar ook hoe je weer ontsnapt uit het doolhof, publieke waarden herontdekt en opnieuw organiseert, daarvan is dit artikel een korte introductie.

Kamervragen over NRC bericht "Computer zegt nee. Hoe Saskia twintig jaar vastliep in het systeem"

6 jun.

Zaterdag 2 juni 2018 berichtten NRC en Kassa XL over een van de verhalen uit het boek De Digitale Kooi - het verhaal van Saskia. Naar aanleiding van deze berichtgeving hebben de Kamerleden Jasper van Dijk en Mahir Alkaya schriftelijke vragen gesteld.

Kamervragen over NRC bericht

Nadat in februari al vragen waren gesteld door de VVD over rechtsbescherming van burgers bij computerbesluiten, hebben nu de leden Mahir Alkaya en Jasper van Dijk van de SP schriftelijke vragen gesteld aan de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Knops. Aanleiding nu is het bericht in NRC Handelsblad "Computer zegt nee. Hoe Saskia twintig jaar vastliep in het systeem." Die avond verscheen het verhaal ook in de uitzending van Kassa XL "Het Digitale Doolhof". Saskia's auto wordt gestolen en ze wordt jarenlang achtervolgt door boetes. De fout kan niet hersteld worden. De vragen van 5 juni zijn enerzijds hoe dit kon gebeuren en hoe Saskia zelf geholpen gaat worden. Anderzijds is de vraag of het principe dat fouten van de overheid en de gevolgen die dat heeft voor burgers zou moeten herstellen en zou moeten kunnen herstellen.

Deel de link naar de Kamervragen op LinkedIn

Deel de link naar de Kamervragen op Twitter

Deel de link naar de Kamervragen op Facebook

Eerdere vragen van de VVD

Eerder, op 13 februari 2018, stelden de leden Middendorp en Koopmans (beiden VVD) vragen over de rechtsbescherming van burgers bij computerbesluiten, zogenaamde "geautomatiseerde netwerkbeslissingen". Hierbij ging het enerzijds om de vraag of de burger voldoende juridisch beschermd is en anderzijds of het mogelijk was om te weten hoe zo'n besluit eigenlijk tot stand komt. In de beantwoording op 28 maart 2018 gaf staatssecretaris Knops aan dat de tijdrovende gang naar de rechter de burger bespaard zou moeten blijven en de overheid zijn fouten moet kunnen herstellen. De oplossing daarvoor zocht de staatssecretaris met name in een meer coöperatieve houding van bestuursorganen. De wijze waarop besluiten tot stand komen, aldus de staatssecretaris, kan met de Wet Openbaarheid van Bestuur worden opgevraagd.

Een coöperatieve houding is niet genoeg

Het onderzoek van de Kafkabrigade - De Digitale Kooi, onbehoorlijk bestuur door informatie-architectuur - sluit aan op het onderzoek van Van Eck. Van Eck legt de nadruk op rechtsbescherming en de beslisregels in geautomatiseerde netwerkbesluiten, dus op de toepassing van de wet in individuele gevallen. Zij toont aan dat niet kenbaar is hoe besluiten tot stand komen. De omvang van de regels wanneer de wet wordt vertaald in software is te groot en te onbegrijpelijk om door een rechter te toetsen en bovendien zijn deze regels niet altijd openbaar.In het onderzoek van de Kafkabrigade ligt de nadruk op de doorwerking van die besluiten in andere besluiten en de mechanismen die het onmogelijk maken voor professionals - ook met een coöperatieve houding - om fouten te herstellen. 

Wat wil de Kafkabrigade bereiken?

Onder veel verschillende problemen die we in de media zien, van herstelproblemen bij identiteitsfraude tot relatief eenvoudige problemen die uitgroeien tot grote gevolgen voor burgers, zoals in het geval van Saskia, ligt een kleine set structurele problemen ten grondslag. Een korte samenvatting "Wat is de Digitale Kooi" is te vinden op de website bij het boek De Digitale Kooi, onbehoorlijk bestuur door informatie-architectuur en een wetenschappelijke publicatie over "The Digital Cage" is te vinden in het laatste nummer van Government Information Quarterly. Deze problemen ontstaan in de kern omdat in de governance van netwerkbesluiten het belang van de burger niet is georganiseerd. Het belang is niet vertegenwoordigd, er wordt niet op getoetst en er zijn geen normen die het pubiek belang borgen. Met dit laatste bedoelen we op simpele kwaliteitsregels, zoals: "geen gegevensuitwisseling met organisaties die geen correcties kunnen verwerken," die samen een soort "algemene beginselen van behoorlijke ict" kunnen vormen.

De Kafkabrigade zoekt de aandacht van de politiek om een belang te scheppen bij het centraal zetten van de burger:

1. Borg principes van behoorlijke ict

Er is duidelijk gebrek aan richtsnoer voor ontwerp en gedrag in de digitaliserende overheid. Verankering dwingt publieke organisaties tot het zichtbaar maken van publieke belangen in informatie-architectuur.

2. Organiseer het leervermogen

Er is duidelijk een gebrek aan inzicht in hoe de problemen van burgers door ICT gebruik worden veroorzaakt. Om daarvan te leren moeten dergelijke problemen zichtbaar gemaakt worden. Onafhankelijke registratie van dergelijke problemen is een voorwaarde om middels actie-onderzoek partijen oplossingen te helpen organiseren.

3. Organiseer rekenschap

De samenwerking tussen overheden in netwerken kenmerkt zich door blind vertrouwen zolang het goed gaat en verkokering als het fout gaat, ten koste van de burger. Om deze vrijblijvendheid te voorkomen zou een centrale instelling voor arbitrage en advies kunnen beslissen als burger en uitvoeringsorganisatie er niet uitkomen. Dat dwingt organisatie van oplossingen af. Het is tevens een goede basis om te kunnen adviseren op basis van onderzoek naar dergelijke problemen.

Kleine geschiedenis

Het verhaal van Saskia verscheen eerder in een serie artikelen op Platform Overheid:

Deel 1: Twintig jaar vast in de bureaucratie: hoe kwam het zo?

Deel 2: Lerende organisaties?

Deel 3: Schadevergoeding en in de schulden.

Deel 4: De rol van ICT als hefboom en verspreider van fouten.

Deel 5: Waarom staat de burger niet centraal?

Deel 6: Wat doen we eraan?

De artikelen zijn gebaseerd op het boek "De Digitale Kooi - onbehoorlijk bestuur door informatie-architectuur" dat in februari 2018 verscheen bij Boom Bestuurskunde. Het boek komt voort uit een hele serie onderzoeken, waarvan er drie in het boek zijn opgenomen, waarin steeds verschillende problemen naar voren kwamen van dezelfde onderliggende problemen.

Kassa XL - Het Digitale Doolhof

4 jun.

In Kassa XL Het Digitale Doolhof zien we dat iedereen, hoog of laag opgeleid, rijk of arm, in de problemen kan komen door de digitale samenleving. Het is niet de vraag of maar wanneer dat gebeurt.

 Kassa XL - Het Digitale Doolhof

Hoe is het als je identiteit gestolen wordt, als de computersystemen van de overheid volkomen automatisch je een schuld van 60.000 euro bezorgen? Waar kan je dan terecht, wie helpt je dan? Alleen je wachtwoord goed beschermen is niet genoeg. Kassa helpt je de boeven beter te herkennen. Brecht kruipt in de huid van een cybercrimineel en probeert de identiteitsgegevens van collega Janneke te hacken, door zich als haar voor te doen...

Kassa belicht in deze uitzending een van de casus uit het boek De Digitale Kooi.

NRC: Computer zegt nee. Hoe Saskia twintig jaar vastliep in het systeem

2 jun.

ICT-bureaucratie Saskia de Meij ontvangt jarenlang aanslagen voor een auto die ze niet heeft. Ze gaat bijna ten onder aan de schulden en de stress. Maar het systeem is onvermurwbaar. Niet de burger, maar de ict staat centraal.

NRC: Computer zegt nee. Hoe Saskia twintig jaar vastliep in het systeem

Voor wie de verhalenserie op Platform Overheid de afgelopen vijf maanden niet heeft gevolgd, nu in NRC: het verhaal van Saskia uit het boek De Digitale Kooi. Tijd om ons eens af te vragen: waarom verspreiden fouten zich eigenlijk als een olievlek over organisaties, maar correcties niet?

De Digitale Kooi in Government Information Quarterly

30 mei

Eerste wetenschappelijke publicatie op basis van het boek De Digitale Kooi is vandaag in druk verschenen. Je kunt het paper gratis downloaden via ScienceDirect tot 19 juni 2018.

De Digitale Kooi in Government Information Quarterly

Peeters, R., Widlak, A., 2018, The digital cage: Administrative exclusion through information architecture – The case of the Dutch civil registry's master data management system, Government Information Quarterly, 35, (2) (2018), pp 175-183

Highlights:

• Master data management systems can produce unintended consequences for citizens in the form of administrative exclusion.
• Administrative exclusion is often seen as a problem of street-level bureaucracy, but can also stem from system-level information architecture.
• Digitalised civil registries can turn into a ‘digital cage’ if their design does not allow for street-level discretion and correction of errors.

Abstract

This article analyses the unintended consequences of master data management systems in the administrative state for the access of citizens to public services and benefits. We analyse the case of the Dutch civil registry, in which hundreds of (semi-)public organisations use the information from the civil registry to determine whether people are eligible for their services. We use the framework of administrative burdens and administrative exclusion to show that this system turns the consequences of mutations in registration into a black box, produces legal contamination by forcing its own address definition upon user organisations, reduces the discretionary space of street-level bureaucrats to handle social complexity and unintended consequences of the system, and creates a behavioural incentive in which municipalities are pushed into the role of enforcers rather than registers. The result is a ‘digital cage’: an exclusionary infrastructure that hinges on information architecture instead of Weberian rules and procedures. These findings increase our understanding of master data management systems, emphasise the importance of understanding information architecture as an ethical issue, and help us develop a new vocabulary for understanding and studying administrative burdens as part of a bureaucratic infrastructure.

RadioDoc: De Kafkaknop

18 mei

De Kafkaknop op interne websites van grote Nederlandse organisaties, is de laatste strohalm voor medewerkers die kampen met een organisatorisch probleem dat ondanks herhaalde pogingen maar niet wordt opgelost.

Download Video: Closed Format: "MP4" Open Format: "Ogg"

Zondag 20 mei een documentaire van RadioDoc over de Kafkaknop.De Kafkaknop is een middel van de Kafkabrigade waarmee organisaties zelf aan de slag kunnen om bureaucratische problemen aan te pakken. De Kafkaknop mag gratis gebruikt worden in ruil voor informatie voor ons onderzoek over de problemen en oplossingen die worden aangepakt. Tientallen grote Nederlandse organisaties – van ziekenhuizen tot de belastingdienst – hebben een Kafkaknop op hun interne website staan. Die Kafkaknop is de laatste strohalm voor medewerkers die kampen met een organisatorisch probleem dat ondanks herhaalde pogingen maar niet wordt opgelost.

Wordt er via de Kafkaknop een melding gedaan, dan gaat een team van medewerkers in de hoogste regionen van de organisatie met het probleem aan de slag en moet er binnen drie maanden een oplossing liggen.

In deze documentaire neemt radiomaker Saar Slegers een kijkje in de krochten van de bureaucratie. Ze ontmoet  mensen die verstrikt raakten in kafkaëske situaties en mensen die tot het uiterste gaan om wat menselijkheid terug te brengen in de systemen die hen boven het hoofd zijn gegroeid.

Zonder Kafkaknop lopen we vast. Maar waarom is dat zo? Welke structurele problemen zijn ingebakken in onze bureaucratische systemen? En wat gebeurt er met mensen die in de bureaucratische molens belanden en er niet meer uitkomen?

Deze maand in Beleid en Maatschappij: De Digitale Kooi

7 mei

Administratieve uitsluiting door informatie-architectuur. Met de Basisregistratie Personenen (BRP) als voorbeeld van de werking van administratieve uitsluiting

Deze maand in Beleid en Maatschappij: De Digitale Kooi

In het actuele nummer van Beleid en Maatschappij is de Digitale Kooi het openingsartikel. Met de Basisregistratie Personen als voorbeeld, worden enkele kernbegrippen uit het boek De Digitale Kooi geïllustreerd, zoals Rechtsbesmetting via ICT. Hoewel Binnenlandse Zaken altijd graag laat weten dat er geen rechten of plichten verbonden zijn aan de Basisregistratie Personen - en dat het dus een neutrale tool is - werkt uitschrijving als een rode knop voor al je rechten als burger. Daklozen verliezen er hun ziektekostenverzekering door. Verwarde personen komen er door in de problemen. Handelsreizigers verliezen hun hypotheekrenteaftrek. Gepensioneerden mogen daardoor niet met een bootje door het land varen. Hoe werkt dat? Hoe ontstaat de informele informatie-hiërarchie, die maakt dat niet meer de wet leidend is, maar je registratie in het BRP systeem?

Lezing bij jaarlijkse herdenking basisinformatie

6 apr.

In 1944 werden zes medewerkers van het bevolkingsregister Amsterdam door de Sicherheitsdienst opgepakt en in Vught gefusilleerd. Jaarlijks herdenkt de dienst Basisinformatie deze zes verzetshelden. Dit jaar met een lezing over de De Digitale Kooi.

Lezing bij jaarlijkse herdenking basisinformatie

"Maar ook nu zijn er gevolgen die we niet voorzagen en die niet de bedoeling zijn," zo maakte de directeur van de dienst Basisinformatie een brug tussen de herdenking van de verzetshelden en de reflectie op het eigen werk van de dienst. Op 17 juli 1944 werden zes medewerkers van het toenmalige Bevolkingsregister opgepakt door de Sicherheitsdienst. Ze werden op 4 augustus 1944 gefusilleerd in Kamp Vught. Het Bevolkingsregister werd door de Duitse overweldiger vrijwel direct ingezet voor de opsporing. En al vanaf het begin gebruikten verschillende medewerkers hun 'stempelmacht' om mensen te helpen, te ontsnappen en te ontsnappen aan deportatie. Het verschil tussen een zwarte 'J' en een rode 'J' op het identiteitsbewijs was het verschil tussen wel en geen deportatie. Zij deden dit eerst vooral individueel, omdat onduidelijk was wie te vertrouwen was en wie niet. Na de brand, een aanslag van het verzet, moeten medewerkers thuis identiteitsbewijzen maken en krijgt het verzetswerk binnen het Bevolkingsregister een grote omvang. Maar Alers, Balvers, Bunt, De Kok, Landweer en Leenheer moet dit met hun leven betalen.

Op de vierde verdieping hangt de plaquette op de foto. Al is er nu geen bezetter en al zijn de gevolgen nu niet te vergelijken met wat mensen toen werd aangedaan, het is een blijvende oproep en inspiratie om na te denken over wat je werk betekent voor echte mensen en hun vrijheid. Ook hier en nu.

Elk jaar combineert de dienst de herdenking daarom met een reflectie op het eigen werk. Dit jaar met een lezing van Arjan Widlak over de De Digitale Kooi. Het boek over de onbedoelde gevolgen van gegevensuitwisseling bij de overheid. Jan Flippo Chief Information Officer van Amsterdam benadrukt in een co-referaat dat het tijd is voor hernieuwde aandacht voor de Algemene Beginselen van Behoorlijk bestuur. En dat het verlies van discretionaire ruimte om recht te doen aan individuele gevallen een probleem is.

Gisteren mocht iedere Nederlander stemmen volgens de wet. Maar niet in de praktijk. Waarom?

22 mrt.

In herinnering: in november 2017 verscheen in Trouw een artikel waarin wordt uitgelegd hoe de overheids ict mensen ten onrechte uitsluit van rechten en diensten

In een reactie op het rapport van de Nationale Ombudsman "Een mens leeft, een systeem niet" beschrijft de Kafkabrigade één belangrijke oorzaak van hoe onze persoonsregistratie leidt tot een vicieuze cirkel van uitsluiting. En welke conclusies we zouden moeten trekken uit dit rapport om te zorgen dat dit probleem ook tot een oplossing komt. Want de constateringen van de Nationale Ombudsman zijn bijna ongelooflijk èn belangrijk, maar niet nieuw. De afgelopen jaren is vrijwel niets gedaan om de onderliggende oorzaken te begrijpen en deze problemen aan te pakken.

ICT weegt zwaarder dan de wet

Simulatie essenties van de nieuwe Omgevingswet

6 mrt.

Innovatie, groene groei, ruimte voor burgerinitiatief vragen om een responsieve overheid, om samenwerking en een integrale afweging. Dat gaat niet vanzelf. Dat kun je ervaren in een simulatie op basis van onderzoek met dilemma's op echte casus.

Simulatie essenties van de nieuwe Omgevingswet

Tussen de regels is een simulatie van een halve dag, waarin de deelnemers een gezamenlijk perspectief ontwikkelen op de samenhang van de omgevingswet. Aan de hand van een levensechte ervaring wordt zichtbaar dat samenwerking niet vanzelf komt, hoe belangen en perspectieven tegenover elkaar kunnen komen te staan of zelfs helemaal langs elkaar heen werken. Lukt het de deelnemers om binnen de tijd tot een integrale afweging te komen?